Dlaczego wena to za mało, by coś stworzyć

Twórczość rzadko bywa romantyczna. Nie przypomina uniesienia, a raczej długotrwały wysiłek, pełen zwątpienia, zarzucania pracy i powrotów do działania. Choć stereotyp genialnego artysty nadal pokutuje w kulturze, badania naukowe mówią jasno: bez umiejętności zarządzania własnym procesem twórczym – niewiele da się osiągnąć.

Psycholożki i psycholodzy z Uniwersytetu Wrocławskiego (Aleksandra Zielińska, Izabela Lebuda, Maciej Karwowski) oraz Uniwersytetu w Münster (Boris Forthmann) postanowili przyjrzeć się bliżej temu, jak ludzie regulują siebie w trakcie działań twórczych. Badania, opublikowane w czasopiśmie Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, objęły dwie duże próby osób dorosłych.

W pierwszym z badań autorzy skupili się na uchwyceniu, jakie strategie samoregulacyjne stosowane są przez ludzi w trakcie realnych działań twórczych. W tym badaniu wzięło udział 832 badanych, którzy mieli przypomnieć sobie twórcze rzeczy, które robili w ostatnim roku, od pisania opowiadań, przez komponowanie muzyki, po projektowanie stron czy tworzenie rękodzieła. Każdy uczestnik otrzymał instrukcję, by skupić się na jednym działaniu wylosowanym z całej listy wcześniej wymienionych. Później badani wypełniali specjalnie przygotowaną ankietę – Kwestionariusz Samoregulacji Twórczej (CSR-Q). Sprawdzano w niej, jak podchodzą do planowania, działania i oceniania swojej twórczej pracy. Całość opierała się na siedmiu strategiach, podzielonych na trzy etapy: przygotowania, działania i refleksji. Najpierw faza przygotowania: plan i przewidywanie przeszkód. Następnie faza działania: elastyczne podejście, radzenie sobie z emocjami i niepewnością. Na koniec faza refleksji: spojrzenie wstecz, co się udało, co nie i w jaki sposób warto się tym podzielić. Po wypełnieniu ankiety, badani oceniali, jak często tworzą, co osiągnęli i czy planują działać dalej – co pozwoliło sprawdzić, czy samoregulacja przekłada się na konkretne zachowania i rezultaty. Dodatkowo uzupełniali test osobowości (TIPI) oraz oceniali przekonania o własnej kreatywności (tzw. creative self-concept) – za pomocą dwóch pytań dotyczących samooceny i utożsamiania się z osobą twórczą. Drugie badanie (N=843 dorosłych), miało na celu replikację ustaleń i głębsze zrozumienie różnic między dziedzinami twórczości. Uczestnicy oceniali swoją typową aktywność twórczą w wybranej dziedzinie – takiej, w której byli najbardziej zaangażowani – a następnie opisywali, jak regulowali swoje działania w tym konkretnym kontekście. Pozwoliło to porównać poziom samoregulacji między domenami, takimi jak nauka, sztuka i codzienna kreatywność (np. gotowanie, rękodzieło).

Co się okazało? Natchnienie to nie wszystko!

Jak pokazały wyniki, osoby, które skuteczniej stosowały strategie samoregulacyjne, częściej podejmowały działania twórcze i osiągały lepsze rezultaty – nawet po uwzględnieniu znaczenia takich czynników jak osobowość czy przekonania o własnej kreatywności (tzw. creative self-concept). Oznacza to, że nawet jeśli nie jesteś ekstrawertykiem, optymistą ani duszą artysty, ale potrafisz panować nad sobą w procesie twórczym – masz szansę na sukces. Co ważne, analizy wskazują również na różnice między dziedzinami. Osoby tworzące w dziedzinach naukowych deklarowały wyższy poziom samoregulacji niż te działające w przestrzeni sztuki czy codziennej kreatywności. Być może to kwestia charakteru zadań – praca badawcza często wymaga planowania, struktury i odporności na porażki – w takich warunkach trudno liczyć wyłącznie na „natchnienie”. Badacze podkreślają, że samoregulacja twórcza nie ogranicza się do sfery poznawczej. To nie tylko umiejętność organizowania pracy, ale też regulowania emocji, zarządzania motywacją oraz elastycznego dostosowywania się do zmieniających się warunków. Możemy więc założyć, że nagłe przebłyski czy olśnienia – choć bywają spektakularne – nie wystarczą, by coś realnie stworzyć. Bez cierpliwości, planu i gotowości na niepowodzenia trudno mówić o jakimkolwiek efekcie. To, co powstaje, to zwykle rezultat konsekwentnych decyzji i działań.