Uprzedzenia

Poczucie kontroli a stereotypy i uprzedzenia

W jaki sposób utrata poczucia kontroli związana jest z tendencją do patrzenia na świat przez pryzmat stereotypów? I czy osoby, które deklarują brak kontroli, są bardziej uprzedzone wobec grup obcych? Odpowiedzi na te pytania podjęła się niemiecka badaczka Lisa Juliane Schneider w artykule opublikowanym w lipcu na łamach Social Psychological Bulletin.

Potrzeba kontroli to jedna z podstawowych psychologicznych potrzeb człowieka. Świat ułożony, przewidywalny, ustrukturyzowany to taki, w którym łatwiej nam się odnaleźć i który, przynajmniej z założenia, stanowi dla nas mniejsze zagrożenie. Nie dziwne zatem, że gdy tracimy poczucie kontroli, naszym pierwszym odruchem jest próba odzyskania jej. Teorie psychologiczne oraz badania prowadzone w ich nurcie wskazują na różne formy radzenia sobie z tą sytuacją.

Deklaracja braku uprzedzeń sprzyja dyskryminacji

Badania opublikowane w Science Advances wskazują, że w zawodach początkowo typowo męskich, które z czasem stały się popularne także wśród kobiet, uprzedzenia ze względu na płeć nie zniknęły. Co ciekawe, utrwalane są przez tych, którzy uważają, że problemu dyskryminacji nie ma.

Kobiety wciąż pozostają niedostatecznie reprezentowane w wielu zawodach. Dowody wskazują również, że te nieliczne, pracujące w obszarach zdominowanych przez mężczyzn mogą doświadczać skutków szkodliwych uprzedzeń (np. dotyczących wynagrodzenia, awansu czy traktowania wśród współpracowników). Wielu pracodawców podejmuje wysiłki by liczebność kobiet w tych zawodach wzrosła. Wiąże się to po części z przekonaniem, że jedną z przeszkód dla równości płci, jest brak kobiet, które zdobywają stopnie naukowe, a następnie robią karierę w pewnych dziedzinach.

Badanie przeprowadzone przez doktora Christophera Begeny z Uniwersytetu w Exeter wraz z zespołem miało na celu sprawdzić, czy w profesjach wcześniej z przewagą mężczyzn, w których obecnie występuje silna reprezentacja kobiet, wciąż będzie widoczna stronniczość ze względu na płeć.

Do badania wybrano grupę weterynarzy, w której w ciągu niecałych 60 lat liczebność kobiet wzrosła z 8% do 50% w 2017 roku. Najpierw zapytano ich “jak często doświadczają dyskryminacji w pracy?” oraz “w jakim stopniu czują się doceniani”. Następnie zaprojektowano eksperyment z udziałem menadżerów, którzy na co dzień zajmują się ewaluacją pracowników. Przedstawiono im karty wydajności weterynarza, przypisane męskiemu lub żeńskiemu imieniu. Wszystkie inne dane były takie same. Na koniec poproszono ich o opinie: czy kobiety w swoim zawodzie są dyskryminowane?

Zebrane wywiady wykazały, że kobiety doświadczały więcej dyskryminacji i mniej uznania niż mężczyźni. Ponadto wielu menedżerów uważało, że dyskryminacja ze względu na płeć nie jest już problemem w tym zawodzie. Jednak ci sami menedżerowie w badaniu byli bardziej skłonni do m.in. niższej oceny kompetencji lub proponowania mniejszego wynagrodzenia osobie o damskim imieniu.

Mowa nienawiści, a zdrowie psychiczne osób LGBT+

Żyjemy w czasach, w których mowa nienawiści staje się powszechną formą wypowiadania  poglądów, a nagłówki jak “Polska homofobicznym liderem Unii Europejskiej” coraz rzadziej wywołują zaskoczenie. Czy mowa nienawiści to zjawisko, które naprawdę możemy dostrzec wobec mniejszości seksualnych w Polsce? 

Przyjęta w Radzie Europy definicja mowy nienawiści obejmuje formy wypowiedzi, które szerzą, propagują czy usprawiedliwiają  nienawiść, mogącą wyrażać się w agresywnym nacjonalizmie lub etnocentryzmie, dyskryminacji i wrogości wobec mniejszości. Kiedy przyjrzymy się bliżej temu zjawisku w Polsce, okazuje się, że ten problem  od jakiegoś czasu  w znaczącej większości dotyka osób LGBTQ+. Z raportu “Sytuacja społeczna osób LGBTA w Polsce”  między innymi możemy dowiedzieć się, że znaczna większość, bo aż 70% polskiej młodzieży LGBTQ+ ma myśli samobójcze, a 50% objawy depresyjne. Przyczyna nasilenia się objawów depresyjnych u osób LGBTQ+ wynika z głównych czynników modelu stresu mniejszościowego, którymi są przemoc fizyczna i psychiczna. Potwierdzają to badania opublikowane w Psychosomatic Medicine Journal: mowa nienawiści może zwiększać liczbę samobójstw wśród osób wykluczanych. To pokazuje jak ważne jest zwrócenie uwagi na tę problematykę.

Kogo bawią żarty z gejów i kobiet?

Kiedy kobiecie wolno przebywać poza kuchnią? Kiedy w kuchni schnie podłoga. Dlaczego Bóg stworzył najpierw mężczyznę? Bo musiał zacząć od zera. Dlaczego Mojżesz przeprowadził Żydów przez morze? Bo wstydził się przez miasto. Te żarty to przykłady humoru dyskredytującego (ang. disparagement humor) - humoru wymierzonego w określone grupy społeczne, mającego ukazać ich rzekomą niższość. Skąd się bierze popularność tego rodzaju żartów?

Psychologowie społeczni (np. Abrams, Bippus i McGaughey, 2015) twierdzą, że wyśmiewanie się z członków innych grup społecznych może pełnić funkcję obronną przed zagrożeniem własnej tożsamości. Badacze z Uniwersytetu Północnej Karoliny O’Connor, Ford i Banos (2017) postanowili sprawdzić, czy żarty wyśmiewające kobiety oraz gejów mogą służyć mężczyznom do wzmacniania własnej, męskiej tożsamości. Badanie opiera się na teorii zagrożonej męskości, według której męskość w społeczeństwie jest definiowana jako dopasowanie do tradycyjnej męskiej roli, jest ona zatem regularnie wystawiana na rozmaite próby. Ta trójka badaczy odwołując się do badań, które pokazywały, że zagrożona męskość pozwala przewidzieć molestowanie seksualne kobiet oraz akceptację dyskryminacji homoseksualnych mężczyzn, przeprowadzili dwa eksperymenty on-line. W pierwszym z nich wzięło udział 166 heteroseksualnych mężczyzn. Uczestnicy badania wypełnili kwestionariusze dotyczące postaw wobec gejów i kobiet oraz kwestionariusz dotyczący przekonań związanych z męskością jako czymś niestałym i zależnym od wpływów społecznych. Następnie wypełnili kwestionariusz osobowości, który w rzeczywistości był manipulacją eksperymentalną. Mężczyźni z grupy eksperymentalnej otrzymali informację zwrotną, której celem było wzbudzenie zagrożenia ich męskiej tożsamości - dowiedzieli się oni bowiem, że ich osobowość jest raczej kobieca, niż męska. Mężczyźni z grupy kontrolnej nie otrzymali żadnej informacji zwrotnej. Następnie badanym przedstawiono żarty dotyczące różnych grup społecznych (kobiet, gejów i muzułmanów) oraz żarty o neutralnej treści. Badani mężczyźni mieli za zadanie wcielić się w rolę pracowników serwisu streamingowego specjalizującego się w komediach i ocenić, jak bardzo bawią ich te żarty. Okazało się, że żarty z gejów i kobiet dużo bardziej bawiły mężczyzn, którzy otrzymali informację zwrotną kwestionującą ich męskość, niż tych, którzy nie otrzymali takiej informacji. Nie wszyscy mężczyźni okazali się jednak podatni na ten efekt - wystąpił on tylko u tych mężczyzn, którzy pojmowali męskość jako coś niestałego i podatnego na wpływy.

Dobrymi chęciami piekło jest wybrukowane. O konsekwencjach seksizmu dobrotliwego.

Słowo „seksizm” zostało po raz pierwszy użyte w latach 60-tych XX wieku przez Pauline Leet, profesorkę języka angielskiego, w wystąpieniu konferencyjnym, w którym odniosła się ona do kwestii wykluczania kobiet z antologii poetyckich. Użyła ona tego pojęcia jako pojęcia analogicznego do rasizmu. Seksizm najprościej można zdefiniować jako uprzedzenie ze względu na płeć.

Uprzedzenia najczęściej kojarzą się z negatywnym stosunkiem do jakiejś grupy, jednak dwoje amerykańskich psychologów społecznych, Peter Glick i Susan Fiske (1996), zwrócili uwagę, że niektóre popularne przekonania na temat kobiet i mężczyzn nie są jednoznacznie negatywne. Obserwacja ta zainspirowała ich do stworzenia teorii seksizmu ambiwalentnego. Teoria ta opiera się na podziale na dwa rodzaje seksizmu - wrogi oraz dobrotliwy. Seksizm wrogi jest oparty na jednoznacznie negatywnym nastawieniu do płci przeciwnej, podczas, gdy seksizm dobrotliwy jest konsekwencją przekonań, które mogą być uważane za pozytywne. Seksizm dobrotliwy wobec kobiet opiera się na postrzeganiu kobiet jako bezradnych i wymagających opieki, jako lepszych od mężczyzn ze względu na cechy moralnościowe (np. wrażliwość moralną), a także na nacisku na związek z kobietą jako konieczny warunek szczęścia mężczyzny.

Czy istnieje związek między martyrologią a niechęcią wobec uchodźców?

Polacy nie chcą uchodźców w swoim kraju. Boją się o przyszłość swoją i Polski. Niechęć ta często nie jest przejawiana poprzez konstruktywną dyskusję, a raczej poprzez wulgaryzmy, obraźliwe wyzwiska czy stereotypowe podejście do tematu. Żyjemy w czasach, w których problem ksenofobii Polaków osiąga chyba swój punkt kulminacyjny. Dlaczego tak się dzieje? Z czym wiąże się taka niechęć? Profesor Krystyna Skarżyńska z SWPS w Warszawie wraz z Kamilą Przybyłą przeprowadziły ciekawe badanie, w którym odkryły intersującą zależność pomiędzy akceptacją przekonań martyrologicznych a ksenofobią.

O uprzedzeniach wyczytasz z twarzy!

Czy zdarzyło się Wam kiedyś stwierdzić na podstawie twarzy, że ktoś wygląda jakby posiadał pewne cechy, które jak się potem okazało rzeczywiście posiadał? Okazuje się, że takie czytanie z twarzy jest całkiem możliwe. Jej struktura może bowiem sygnalizować na przykład tendencję do ekspresji uprzedzeń - przekonują wyniki badań opublikowanych na łamach Psychological Science.

Istnieją badania, które pokazują że ludzie zaskakująco dokładnie wnioskują o pewnych cechach innych osób na podstawie wyglądu ich twarzy. Umieją na przykład określić stopień czyjejś religijności (Garrett, & Ambady, 2010), kryminalnych skłonności (Valla, Ceci & Williams, 2011), czy też orientację seksualną (Ambady, Adams & Macrae, 2008). Dziedziczenie i zwyczaje kulturalne prawdopodobnie pomagają przekazywać te atrybuty z pokolenia na pokolenie. Tym razem psycholog Eric Hehman i współpracownicy z University of Delaware postanowili sprawdzić czy wygląd ujawniający się w stosunku szerokości do wysokości twarzy (facial width-to-height ratio w skrócie fWHR) jest związany z zachowaniami napędzanym przez testosteron (podstawowy męski steroidowy hormon płciowy). Badacze spekulowali, że takie zachowania mogą mieć więcej wspólnego ze społeczną dominacją niż czystą agresją. Zbadali więc związek między fWHR i dominacją w kontekście uprzedzeń rasowych. Innymi słowy postanowili sprawdzić czy na podstawie wyglądu twarzy da się wnioskować o czyichś uprzedzeniach. Uprzedzenia rasowe to bardzo delikatna kwestia, istnieje społeczna presja do ujawniania nieuprzedzonych zachowań. Bardziej dominujące jednostki prawdopodobnie dbają mniej o tłumienie uprzedzonych zachowań i wykonują mniej ćwiczeń samoregulujących w odniesieniu do własnych uprzedzeń – tłumaczy Hehman.

Zmień ubranie, zmienisz rasę!

Interdyscyplinarny zespół naukowców z amerykańskiego Stanford University opublikowali na łamach PLoS ONE dowody na poparcie tezy, że postrzeganie rasy drugiego człowieka może zależeć od atrybutów statusu społecznego, takich jak ubrania, które nosi.

Istnieje wiele badań nad uprzedzeniami i stereotypami. We wcześniejszych badaniach odkryto między innymi, że pomimo zmniejszającego się u ludzi poziomu jawnych uprzedzeń wobec ciemnoskórej rasy, nadal występują związane z nią negatywne zachowania, takie jak częstsze mruganie, wiercenie się, pomyłki językowe (Dovidio, 2002). Odkryto również, że na ocenę osoby wpływa kontekst otoczenia. Na przykład w badaniach Darleya i Grossa (1983) ocena zdolności intelektualnych dziewczynki zależała od tego, czy bawiła się na tle ładnego lub biednego domu. Jednak dotychczas w badaniach zajmowano się przede wszystkim konsekwencjami kategoryzacji rasowej, a nie jak w opisywanym badaniu samej kategoryzacji.

Jak osłabić skrajne poglądy polityczne?

Najnowsze badania opublikowane na łamach Journal of Experimental Social Psychology pokazują, że nie tylko przekonujące argumenty i chłodna kalkulacja mają wpływ na nasze poglądy polityczne. Również krój czcionki którą zapisano treść materiału politycznego może wpływać na to jak zostanie on odebrany. Okazuje się, że nawet skrajne poglądy liberałów i konserwatystów stają się bardziej umiarkowane, kiedy odnoszą się do argumentów przedstawionych nieczytelnym krojem czcionki.

Tendencja do potwierdzania uprzednich poglądów stanowi jedną z większych trudności w technikach perswazyjnych, ponieważ ludzie automatycznie poszukują dowodów zgodnych z ich wcześniejszymi poglądami. Ludzie bardzo silnie opierają się na swoich wcześniejszych przekonaniach. Zmiana przekonań wymaga czasu i wysiłku, dlatego też człowiek jako “leniwiec poznawczy” zamiast dostosowywać je do pojawiających się sprzecznych informacji, raczej będzie skłonny ignorować nowe informacje. Zdaniem Ivana Hernandeza i Jessy’ego Prestona z University of Illinois doświadczenie trudności w przetwarzaniu informacji (np. poprzez przedstawienie komunikatu za pomocą nieczytelnego kroju czcionki) może redukować te uprzedzenia poprzez aktywizowanie ostrożnego i analitycznego przetwarzania. Założenie jest takie, że wysiłek poświęcony na przeczytanie nieczytelnego materiału spowoduje również, że argumenty w nim zawarte przetworzymy bardziej wysiłkowo i analitycznie .

Kreatywność rodzi uprzedzenia

Jakie reakcje wywołują u odbiorców bardzo twórcze pomysły? Podziw? Szok? Akceptację? A może niepewni konsekwencji traktują je z dystansem? Z badań Muelerra wynika, że ludzie często nie tolerują nowych idei, nawet kiedy twórcze rozwiązanie problemu jest pożądanym celem i mogłoby wzbogacić efekt końcowy. To przestroga dla szczególnie niekonwencjonalnych twórców, których dzieła wywołują raczej opór i odrzucenie.

Bez twórczych pomysłów nauka, sztuka i medycyna stałyby w miejscu. To właśnie kreatywność jest cechą ocenianą bardzo pozytywnie i kojarzoną z wysokim poziomem inteligencji. Jednak, jak pokazuje wiele badań, kierownicy firm zazwyczaj wolą po prostu skutecznych pracowników, a rozwiązania użyteczne cenią wyżej niż wyjątkowo pomysłowe. Co ciekawe zapytani wprost mówią o kreatywności jako wielkim atucie wymagającym dalszego rozwoju. Jak wyjaśnić ten paradoks?