Teorie Spiskowe

Kto wierzy w spiski? Rola poglądów politycznych

Czy wiara w teorie spiskowe związana jest z poglądami politycznymi? I, jeśli tak, czy jest domeną osób o prawicowej, czy lewicowej orientacji? A może nie treść poglądów, ale ich siła mają znaczenie dla tego, kto wierzy w teorie spiskowe? Odpowiedzi na te pytania podejmują się autorzy artykułu opublikowanego na początku tego roku na łamach Nature Human Behavior.

Marzec 2020 roku przez wielu z nas zostanie zapamiętany jako miesiąc radykalnych, globalnych zmian. I chociaż trwająca pandemia koronawirusa SARS-CoV-2 jest pod wieloma względami wydarzeniem bezprecedensowym, towarzyszą jej znane i relatywnie powszechne zjawiska społeczne. Jednym z nich jest rozkwit teorii spiskowych, obserwowalny niemal od samego jej początku. Czy ten wirus faktycznie istnieje? Czy raczej jest sposobem rządów na kontrolowanie obywateli swojego kraju? Czy koronawirus wyewoluował naturalnie? Czy raczej jest bronią biologiczną, wyhodowaną w chińskich laboratoriach? Czy szczepionki są bezpieczne? Czy raczej zawierają w sobie mikrochipy, zdolne do sterowania ludźmi? Te pytania nieustannie napędzają spiskowe dyskusje wokół pandemii koronawirusa.

Na mnie to nie działa, ale…

Lubimy uważać, że jesteśmy lepsi od innych - że to co zrobiłby “przeciętny Polak” nas nie dotyczy. W tym myśleniu nie przeszkadzają nam ani logiczne argumenty, ani naukowe statystyki. Podświadomie czujemy, że w eksperymencie Milgrama nie razilibyśmy ludzi prądem czy, że zamknięci w więzieniu profesora Zimbardo zachowalibyśmy empatyczne odruchy. To samo tyczy się zdolności poznawczych - przeceniamy naszą pamięć, uwagę, a nawet inteligencję.

To złudzenie ponadprzeciętności (Hoorens, 1993) stało się dla naukowców z Teksasu bazą do stworzenia badań dotyczącego chęci cenzurowania filmów o płaskiej Ziemi na portalu YouTube (Landrum, Olshansky, 2020). Fundamentem eksperymentu było przekonanie, że ludzie będą uznawać pseudonaukowe treści za niebezpieczne nie dla siebie, a dla reszty społeczeństwa. Takie przekonanie o większym wpływie przekazów medialnych na innych niż na siebie samego określane jest jako percepcja trzeciej osoby (third-person perception, TPP), a konsekwencje tej percepcji, takie jak wezwania do cenzury, nazwać można efektem trzeciej osoby (third-person effect, TPE).

Dlaczego ludzie zaprzeczają zmianom klimatycznym?

Powszechnie wiadomo, że zmiany klimatu stanowią poważne zagrożenie dla ludzi, zwierząt i całego ekosystemu ziemi. Niemniej, skuteczne działania na rzecz klimatu często nie zostają przedsięwzięte. Dlaczego tak jest? Najnowsze badania dr psychologii Kirsti Jylhä z Uniwersytetu w Uppsali w Szwecji pokazują, że niektórzy mają tendencję do zaprzeczania temu problemowi.

Działania ludzi mają najistotniejszy wpływ na klimat panujący na Ziemi. Niestety wiele osób nie chce zaakceptować takiego wniosku i zapewnia, że istnieje wiele sprzecznych informacji na temat zachodzących zmian klimatycznych, które uniemożliwiają wprowadzenie skutecznych zmian. Okazuje się, że są ludzie bardziej podatni na te sprzeczności. Wcześniejsze badania wykazały, że najczęściej zmianom klimatycznym zaprzeczają osoby o konserwatywnych poglądach politycznych. Doktor Jylhä zbadała ten problem bardziej szczegółowo. Jej badania obejmowały ideologiczne i osobowościowe zmienne a także ich współwystępowanie z ideologią polityczną i ich ewentualny związek z zaprzeczeniem zmianom klimatycznym. Wyniki pokazały, że zaprzeczenie zmianom klimatu współwystępuje nie tylko z orientacją polityczną, ale także autorytaryzmem i niechęcią do zmian oraz z niską otwartością na doświadczenia, predyspozycją do unikania negatywnych emocji, a także z płcią męską. Co ważne, jedna zmienna – orientacja na dominację społeczną wyjaśniała wszystkie te związki całkowicie.

Czy osoby wierzące w teorie spiskowe myślą inaczej?

Wiele badań pokazuje, że kultura i religia mają silny wpływ na sposób myślenia, podejmowanie decyzji i funkcjonowanie percepcji. Przykładowo, Azjaci spostrzegają świat bardziej globalnie (całość składająca się z części), w przeciwieństwie do Europejczyków i mieszkańców Ameryki Północnej, u których dominuje myślenie częściowe (pojedyncze elementy w całości). Jak podaje Michiel van Elk z Uniwersytetu w Amsterdamie, równie silny wpływ na te procesy może mieć wiara w teorie spiskowe i zjawiska paranormalne.