Spostrzeganie

Moralnie i niedokładnie

Jak trafnie i dokładnie postrzegać rzeczywistość i innych ludzi? Czy myśląc o efektywności drugiej osoby, będziemy ją postrzegać inaczej niż, gdy skoncentrujemy się na jej moralności? Te pytania postawiła sobie dr hab. Aleksandra Szymków z Uniwersytetu SWPS w Sopocie. Swoje badania opisała na łamach Psychologii Społecznej.

Postrzegając drugiego człowieka, zazwyczaj oceniamy go w dwóch podstawowych wymiarach: sprawczości i wspólnotowości. Siebie samych wolimy oceniać jako sprawnych, kompetentnych i efektywnych. Te cechy pomagają nam w realizacji naszych celów, dlatego poświęcamy im więcej uwagi. To nasi znajomi i inni otaczający nas ludzie mają być empatyczni, uczciwi czy lojalni, czyli wspólnotowi. Ważność wspólnotowości w ocenie drugiego człowieka doprowadziła do tego, że spostrzeganie tej cechy stało się dla nas czymś automatycznym i natychmiastowym. Lecz coś za coś. Mając ograniczony czas, uogólniamy i upraszczamy nasze oceny, przez co nie zawsze są one trafne. Dlatego na przykład prosząc o szczegółowy opis twarzy drugiego człowieka, otrzymamy w odpowiedzi sprawcze cechy osobowości, zaś prosząc o opis ogólny: cechy wspólnotowe. Czy skupiając się na sprawczych cechach otaczających nas ludzi, będziemy ich też trafniej postrzegać? Na to pytanie starała się odpowiedzieć Aleksandra Szymków z Uniwersytetu SWPS w Sopocie w swoim artykule napisanym na podstawie dwóch badań.

To złudzenie kochają kobiety!

Nie zawsze jesteśmy świadomi, że ulegamy złudzeniu, ale nawet jeśli zdajemy sobie z tego sprawę i znamy logiczne wyjaśnienie iluzji, to niekoniecznie stajemy się na nie odporni. Jak pokazują badania, czasami jednak warto iluzjom ulegać.

W świecie pełnym wieloznaczności, zmienności i niepewności jednym z fundamentalnych zadań percepcji jest przekształcanie informacji płynących z otoczenia w jasną i dla nas zrozumiałą interpretację, którą będziemy się posługiwać z pełnym zaufaniem (Zimbardo i Gerrig 2006). Choć percepcja jest zazwyczaj trafna, to może zawodzić wprowadzając nas w błąd na podstawie mylnego wzorca bodźcowego i wtedy pojawiają się złudzenia. Złudzenie jest więc zjawiskiem, w którym nasze subiektywne wrażenie nie pasuje do właściwości fizycznych postrzeganego obiektu. Złudzeniom wzrokowym ulegamy na co dzień, choć rzadko zdajemy sobie z tego sprawę. To, co wydaje nam się, że widzimy, to jedynie wybrana przez mózg, nie zawsze prawdziwa interpretacja, stworzona na podstawie bodźców odebranych przez nasz wzrok. Złudzenia mają długą, sięgającą czasów starożytnych historię.

Uśmiechnij się!

Naukowcy od dawna interesują się wyrażaniem i spostrzeganiem prawdziwości emocji, ukazujących się na twarzach ludzi. Czy łatwo jest nam manipulować i oszukiwać otoczenie co do naszych prawdziwych uczuć? Czy hasło “keep smiling” sprawdza się zawsze i wszędzie? Czy autentyczny uśmiech, to ten amerykański, szeroki, niemal “od ucha do ucha”, z widocznym uzębieniem? a może uśmiech Mona Lisy, delikatny, tajemniczy?  

Jak wiadomo, na ekspresję uśmiechu składa się praca mięśni całej twarzy, jednak zdecydowali się prześledzić sam ruch i jego dynamikę w zakresie dolnej partii twarzy - głównie ust. Zastanawiali się, czy szerokość uśmiechu, kąt uniesienia kącików ust, a nawet stopień ukazania zębów, ma wpływ na postrzeganie osoby jako autentycznej, sympatycznej czy szczęśliwej?

Czy osoby wierzące w teorie spiskowe myślą inaczej?

Wiele badań pokazuje, że kultura i religia mają silny wpływ na sposób myślenia, podejmowanie decyzji i funkcjonowanie percepcji. Przykładowo, Azjaci spostrzegają świat bardziej globalnie (całość składająca się z części), w przeciwieństwie do Europejczyków i mieszkańców Ameryki Północnej, u których dominuje myślenie częściowe (pojedyncze elementy w całości). Jak podaje Michiel van Elk z Uniwersytetu w Amsterdamie, równie silny wpływ na te procesy może mieć wiara w teorie spiskowe i zjawiska paranormalne.

Jak wyjaśnić policyjne pomyłki?

W 1999 roku do Amadou Diallo, nieuzbrojonego Afroamerykanina, policjanci oddali łącznie 41 strzałów. Mężczyznę zidentyfikowano jako niebezpiecznego bandytę, podczas gdy podejrzany przedmiot w jego rękach był tylko portfelem. Badanie opublikowane w Journal of Experimental Psychology może pomóc nam zrozumieć tego typu pomyłki. Naukowcy odkryli, że gdy mamy broń, jest prawdopodobne, że będziemy o to samo podejrzewać innych ludzi.

W jednej czwartej wszystkich policyjnych strzelanin giną nieuzbrojeni podejrzani. Zdarza się, że funkcjonariusze na służbie mylą telefony komórkowe, portfele czy inne trzymane przez nich przedmioty z bronią, po czym natychmiast sięgają po swój pistolet i ranią albo zabijają ofiary. W przypadku Diallo w grę mogły wchodzić różne czynniki, takie jak uprzedzenia na tle rasowym czy tzw. zaraźliwe strzelanie (moi koledzy policjanci strzelają, to ja też), ale badanie Jamesa Brockmole’a z University of Notre Dame i Jessici Witt z Purdue University wskazuje ponadto na inne, ciekawe wytłumaczenie.

Dlaczego droga powrotna wydaje się krótsza?

Każdy kto kiedykolwiek podróżował, prawdopodobnie doświadczył tego zjawiska przynajmniej raz w życiu. Nie ma znaczenia czy był to powrót z wakacji, odwiedzin dalekich krewnych czy służbowej podróży, tak samo jak środek za pomocą którego się poruszaliśmy. Wracając pieszo, rowerem, samochodem, a nawet samolotem możemy doświadczyć „efektu powrotu z podróży” (ang. return trip effect).

Holenderska grupa badaczy pod kierownictwem Nielsa van de Vena postanowiła bliżej przyjrzeć się zjawisku, które wydaje się być nie tylko powszechne, ale także bardzo częste. Autorzy założyli istnienie dwóch możliwych jego wyjaśnień.

Co się gapisz?!

Zawody polegające na mierzeniu się wzrokiem zna prawie każdy, bo prawdopodobnie brał w nich udział przynajmniej raz w życiu. Jeśli nie dla zabawy to w bardziej poważnych sytuacjach, które w zależności od wyniku mogły skończyć się bójką lub pozwolić na jej uniknięcie. Psychologowie z Uniwersytetu w Utrechcie odkryli, że dominujące i agresywne osoby automatycznie zaczynają wzrokową rozgrywkę, gdy widzą rozłoszczoną twarz.

David Terburg i jego zespół za pomocą jednego pomysłowego eksperymentu wykazali, że nasilenie cech związanych z dominacją wydłuża czas przyglądania się rozgniewanym twarzom. Z drugiej strony natężenie cech niedominujących sprawia, że dłużej utrzymujemy wzrok na twarzach przedstawiających radość.

Nie ma niesymetrycznych twarzy tylko alkoholu czasem brak

Nie od dziś wiadomo, że alkohol sprawia, iż ludzie stają się mniej wybredni jeśli chodzi o wybór partnera i ocenę urody płci przeciwnej. Przynajmniej w wypadku brytyjskich studentów może chodzić o zakłócenia w ocenianiu symetryczności twarzy.

By zbadać to zjawisko, badacze z londyńskiego Roehampton University zdecydowali się szukać u samego źródła - któregoś wieczoru zabrali laptopa do baru na uniwersyteckim kampusie, gdzie udało im się odnaleźć kilku studentów. Fachowo nazywa się to dbaniem o ekologiczną trafność badania. 69 z nich poprosili o dmuchnięcie w alkomat i na tej podstawie wyłonili grupy studentów trzeźwych i będących pod wpływem (trzeźwi nie byli bynajmniej abstynentami, badacze donoszą, iż widywano ich pijących - jest to istotne, by wykluczyć wpływ ew. czynników osobowościowych). Pięciu uczestników wykluczono, ze względu na nieokreśloność ich stanu.

Lesbijkę rozpoznasz po twarzy

Spostrzeganie tak oczywistych cech jak rasa, płeć czy wiek raczej nie zaskakuje. Co innego orientacja seksualna. W serii trzech eksperymentów Nicholas Rule oraz jego współpracownicy wykazali, że bez wskazówek w postaci fryzury, makijażu, a nawet brwi, twarz oraz same oczy, pozwalają wyłuskać informację na temat seksualnych preferencji. 

W literaturze anglojęzycznej możemy spotkać się ze słowem „gaydar”, które odnosi się do intuicyjnej umiejętności rozpoznawania orientacji seksualnej. Gdy chwilę o niej pomyślimy, łatwo dojść do wniosku, że gesty,ubiór oraz sposób zachowania może wiele powiedzieć na temat seksualnych zainteresowań drugiej osoby. Tak więc ciężko uznać, że jest to wyjątkowa umiejętność wybranych osób. Okazuje się, że w sposób automatyczny i z dużą precyzją jesteśmy w stanie określić orientację seksualną kobiet i mężczyzn. Wspomniany już Nicholas Rule w 2008 roku (Rule & Ambady, 2008) udowodnił, że ludzie potrafią oszacować czy mężczyzna jest hetero czy homoseksualny wyłącznie na podstawie twarzy widzianej przez 50 milisekund (1 ms = 0,001 s)! 

Jak dziś pamiętam, że...

Badanie opublikowane na łamach Personality and Social Psychology Bulletin dowodzi, iż łatwość z jaką wydobywamy z pamięci argumenty do poparcia naszych przekonań ma związek z ich skrajnością.

Naukowcy Ap Dijksterhuis z Uniwersytetu w Nijmegen, Neil Macrae z Uniwersytetu St. Andrews i Geoffrey Haddock z Uniwersytetu Exeter sprawdzali czy poczucie łatwości lub trudności w przypominaniu sobie stereotypowych informacji decyduje o tym, w jakim stopniu korzystamy później ze stereotypów przy ocenie osób.

93 studentów wypełniło skalę “Współczesnego Seksizmu” co posłużyło naukowcom do podziału badanych na trzy grupy (nisko, średnio i bardzo uprzedzonych). Następnie badani mieli za zadanie wymienią 3 lub 8 cech, względem których mężczyźni i kobiety różnią się od siebie. Później proszono badanych o wyobrażenie sobie typowej sekretarki (zawód stereotypizowany) i zapisanie tego jak wygląda typowy dzień jej pracy, zainteresowania, ubiór czy styl życia. Na koniec eksperymentatorzy pytali jak łatwo było badanym skompletować listę trzech lub ośmiu różnic międzypłciowych. Po zakończeniu eksperymentu, dwójka sędziów nie znających hipotez oceniała zawartość notatek badanych pod kątem ich zgodności ze stereotypem sekretarki.