Poczucie Kontroli

Kowale przeznaczenia czy liście na wietrze?

Ludzie bardzo się różnią stopniem, w jaki akceptują odpowiedzialność za swój własny los. W latach sześćdziesiąt XX wieku Julian Rotter opracował skalę, która miała na celu zbadać, gdzie jednostka lokuje kontrolę nad wydarzeniami ze swojego życia: w sobie samej czy w okolicznościach zewnętrznych. Zaobserwował on współzależność między tak zmierzonym poczuciem kontroli jednostki, a jej zachowaniem w szeregu badań.

Rotter wysunął również hipotezę, iż wewnętrzne poczucie kontroli człowieka jest predyktorem większego dobrobytu w przyszłości. Wiara w indywidualne sprawstwo prowadzić miała do większej gotowości do zmiany niekorzystnych sytuacji życiowych, mniejszej podatności na manipulację i skuteczniejszego wykorzystywania doświadczeń w życiowych decyzjach. W pierwotnym wydaniu Skala Mierząca Umiejscowienie Źródła Kontroli, którą opracował Rotter, zawierała 60 par stwierdzeń. Badani spośród każdej pary musieli wybrać to stwierdzenie, które ich zdaniem najlepiej oddawało ich osobisty stosunek do zagadnienia. Każda para dawała tym samym wybór między wewnętrznym a zewnętrznym umiejscowieniem kontroli, bez możliwości wyboru opcji pokroju „nie mam zdania” lub zgodą z obiema opcjami w parze jednocześnie.

Kiedy uwierzysz wróżce?

Ktoś, kto przyznaje się do wiary w horoskopy, wróżki i jasnowidzów częściej natyka się na drwiny niż zrozumienie. Osoby, które twierdzą, że mają moc przepowiadania przyszłości obwoływane są hochsztaplerami, brakuje też naukowych dowodów na to, by jakikolwiek człowiek mógł ze stu procentową pewnością przewidzieć losowe wydarzenie. Mimo to, przed namiotami wróżek na targach ezoterycznych ustawiają się kolejki. Co właściwie pcha ludzi do tego by - mimo licznych dowodów na brak skuteczności jasnowidzenia - gorąco wierzyć w nadprzyrodzone moce?

Zdrowa kontrola

Osoby, które lubią prowadzić samochód, bardzo chwalą sobie możliwości jakie przedstawia użytkownikowi auto, ale też poczucie kontroli, władzy, które nad nim sprawujemy. Owo poczucie kontroli jest dla nas, jako ludzi, niezwykle ważne.

Mechanizm poszukiwania kontroli przez wolny wybór jest wrodzony, towarzyszy nam od małego. Dzieci przedszkolne na ten przykład preferują samodzielny wybór nagrody, nad pozostawienie tej decyzji w rękach osoby dorosłej - nawet wtedy, gdy z samodzielnym wyborem wiążą się koszty, np. odroczenie pozyskania nagrody (Brigham i Hockstra, 1985). Ale nawet dorośli, kurczowo trzymając się kontroli, robią głupie rzeczy. Dobrym przykładem są wahadłowce NASA. Były co prawda budowane jako cuda nowoczesnej technologii pozwalającej na ich wielokrotne wykorzystywanie przy przenoszeniu ludzi na orbitę - w ten sposób ich użytkowanie miało być opłacalne. W praniu okazało się jednak, że promy kosmiczne nie są ani tanie, ani bezpieczne, ani szybkie, bo przygotowanie startu trwa całymi miesiącami. Przy przepychaniu projektów skrzydlatych wahadłowców lądujących niczym normalne samoloty działało jednak silne lobby wojskowych pilotów. Nie było im w smak, że wracając na Ziemię będą siedzieć skuleni w kapsule. Chcieli mieć kontrolę, chcieli mieć możliwość ręcznego lądowania. Skutek tego taki, że za parę lat NASA będzie musiało wynajmować miejsca w Rosyjskich Sojuzach.

Jak zrobić grę komputerową?

Stworzenie zaawansowanej i udanej gry komputerowej jest bardzo trudne. Trzeba zadbać o wiele różnych rzeczy: wciągającą fabułę, ciekawe postacie, efektowną grafikę (co już wystarczy na udaną produkcję filmową), ale również o grywalność – zasady i mechanizmy gry mające wpływ na przyjemność z jej użytkowania. Trójka europejskich badaczy postanowiła sprawdzić, jak na grywalność, rozkosz z interakcji z wirtualną rozrywką, wpłynie poziom odczuwanej skuteczności oraz doświadczanej kontroli.

Głównym aspektem wyróżniającym gry komputerowe spośród innych rozrywek jest ich interaktywność – na talerzu otrzymujemy gotowy świat, w który możemy się zanurzyć, ale co ważniejsze, możemy go zmieniać. Zastosowanie ergonomicznych kontrolerów i sprzyjającego układu sterowania wpływa na odczuwany poziom skuteczności, a dobrze skonstruowana rozgrywka na poczucie kontroli nad sytuacją. Na tych aspektach człowieczego wpływu skupili się Klimmt, Hartmann oraz Frey. Założyli, że poziom odczuwanej skuteczności oraz poczucia kontroli wpłyną pozytywnie na ocenę przyjemności z użytkowania gry.

Warto mieć potężnego wroga

Człowiek bytuje w świecie nieuporządkowanym, chaotycznym, pełnym lepszych i gorszych losowych zdarzeń. Wpływ zbiegów okoliczności na nasze życie jest jednak niepokojący – mamy naturalną skłonność do katalogowania rzeczywistości, a co za tym idzie, do jej kontrolowania. Możemy odczuwać dyskomfort, kiedy los co rusz ukazuje swoją władzę nad naszymi planami. Okazuje się, że w takiej sytuacji warto mieć potężnego wroga.

Potrzeba kontroli jest jedną z podstawowych psychicznych potrzeb człowieka. Jako osoba kompetentna i skuteczna muszę przecież posiadać jakąś władzę nad sobą, innymi, jak i otaczającym nas światem. Wspólny wróg natomiast od początku dziejów traktowany był jako element spajający grupę czy usprawiedliwiający kolektywne działania. Sullivana, Landaua oraz Rothschilda, Badaczy z University of Kansas zastanowiło, czy w chwili zachwianego poczucia kontroli wróg, jakikolwiek by on nie był, zostanie obarczony za to winą.