Metafory

Kosmologiczne koany - recenzja książki

Do książki tej zabierałam się jak do jeża. Coś od samego początku spowodowało mój opór i chęć lektury. Może to kwestia tego, że była to lektura nieplanowana przeze mnie? A może odniesienia do praktyki zen? Przyznam szczerze, że obawiałam się nieco zbytniej poetyki New Age i sięgania po metafory i odwołania na pograniczu nauki i wiary. Owszem, były takie czasy kiedy zaczytywałam się we „Wróżce” i innych tego typu gazetach. Miałam nawet specjalny stoliczek w rogu pokoju z dwoma słonikami, co miało (według zasad feng shui) spowodować znalezienie odpowiedniej pary. Lata jednak mijają i teraz znacznie bliżej mi do nauki niż ezoteryki.

Wsłuchani w ciało

Wyobraźmy sobie, że na leśnej drodze spotykamy niedźwiedzia. Co robimy, co czujemy i o czym wówczas myślimy? Takie pytania mają sens tylko w eksperymencie myślowym. Nie przydadzą się, gdy rzeczywiście staniemy oko w oko z drapieżnikiem. Nie musimy wówczas dogłębnie analizować swoich myśli, aby wiedzieć, co zrobić. Nie potrzebujemy wyciągać świadomych wniosków, ważyć argumentów za i przeciwko wzięciu nóg za pas. Zanim zrozumiemy, co się dzieje, wzrost ciśnienia krwi spowoduje, że nogi same ułożą nam się do ucieczki. Dzięki temu nasz gatunek przetrwał. Wszyscy ludzie, którzy w sytuacji zagrożenia życia mieli zapędy do powolnego, rozważnego analizowania wszystkich zebranych informacji, nie mieli szans, by przekazać dalej swoje geny. Jesteśmy potomkami tych sprawnych w analizowaniu sygnałów zbliżającego się zagrożenia, wyposażonych w szybki system wsłuchiwania się w najszybsze reakcje swego ciała. Co ciekawe ten system działa nie tylko w sytuacji walki/ucieczki przed napastnikiem. Z ucieleśnionego myślenia korzystamy codziennie.

Jak język wpływa na myślenie?

Wyobraź sobie, że miasto w którym mieszkasz nie jest bezpieczne. Wzrasta poziom przestępczości, a kradzieży i napadów odnotowuje się trzy razy więcej niż w przeciągu ostatnich trzech lat. Co w takim wypadku powinny zrobić władze miasta? Zatrudnić więcej policjantów i tym samym rozwinąć system więziennictwa, czy raczej wymyślić program profilaktyczny, który edukowałby młodzież już od najmłodszych lat szkolnych?

Okazuje się, że odpowiedzi na te pytania kryją się za metaforą, której użyto w opisie problemu. Lera Boroditsky i Paul Thibodeau z Uniwersytetu Stanford udowodnili, że sposób mówienia o jakimś zjawisku ma ogromne wpływ na to, jak je zrozumiemy. Ma to miejsce szczególnie wtedy, gdy mamy do czynienia ze złożoną i abstrakcyjną ideą.W opisie takich zjawisk najłatwiej użyć metafor, gdyż pozwalają na zestawienie różnych kontekstów poprzez stworzenie związków frazeologicznych o innym znaczeniu, niż dosłowny sens wyrazów. Ten mechanizm umożliwia ludziom skorzystanie z nowych sposobów patrzenia i dzięki temu możliwości zrozumienia i wytłumaczenia symbolicznego sensu.

Konkretne metafory

Metaforyczne sformułowania takie jak „zimny człowiek” czy „ciężka kwestia” pomagają nam szybciej rozumieć pojęcia nieobserwowalne w naturze, ale co ciekawe, skutkują również dosłownym rozumieniem znaczenia z powiązanym zachowaniem.

Coraz więcej wyników badań przekonuje, że wybrany ruch ciała może być powiązany z reprezentacją poznawczą relewantnych ocen, postaw lub emocji oraz że wzbudzenie odpowiedniego gestu może skutecznie modyfikować sposób przetwarzania informacji. W ubiegłym roku holenderscy badacze pod kierunkiem Nilsa Jostmanna na łamach przeglądu Psychological Science dowiedli, że osoby, które trzymały dociążoną podkładkę pod ankietą (podkładka miała podwójne dno, przez co wypełniana ankieta rzeczywiście była cięższa niż w grupie kontrolnej) nadawały większą wagę przedmiotowi badania, zadanie było dla nich ważniejsze i na jego rozwiązanie poświęcali więcej wysiłku. Inne wyniki badań dokumentują prawdziwość dosłownego znaczenia metafory „zimnej osoby” - studenci siedzący w niewielkiej odległości od innych szacują temperaturę panującą w pomieszczeniu jako wyższą niż ci, którzy siedzą dalej od innych. Gesty, ruchy ręką czy odpowiednie ułożenie dłoni mogą wpływać na treść myśli i emocje, jakie człowiek przeżywa. W jednym z eksperymentów Gary Wells i Richard Petty pokazali, że potakiwanie głową podczas słuchania komunikatu perswazyjnego prowadziło do bardziej pozytywnych postaw względem prezentowanych treści w porównaniu z sytuacją, w której badani wykonywali głową ruchy zaprzeczające. Podobnie w badaniach, które prowadziłem z dr Aleksandrą Szymków-Sudziarską, w których pokazaliśmy, że dopasowanie mimiki do emocjonalnego zabarwienia informacji istotnie polepsza ich zapamiętanie. Uczestnicy badań Thomasa Schuberta, którzy pod pretekstem gry w nożyce-papier-kamień byli proszeni o trzymanie zaciśniętej pięści nabywali poczucia większej siły. W innym eksperymencie badani, którzy trzymali wyprostowany kciuk (gest O.K.) skłonni byli sądzić, że wieloznaczny opis zachowań osoby, który czytali w trakcie wykonywania gestu, bardziej świadczy o jej pozytywach niż osoby z grupy kontrolnej, które nie wykonywały tego gestu.

Samotność przyprawia o dreszcze

Czy będąc samotnym częściej odczuwałeś zimno? Ciepły koc i kubek gorącej herbaty to sposoby nie tylko na zimowe wieczory. Chen-Bo Zhong i Geoffrey Leonardelli z Uniwersytetu w Toronto postanowili sprawdzić czy poczucie odrzucenia wiąże się ze zwiększonym odczuwaniem chłodu. W dwóch pomysłowych i prostych eksperymentach badacze postanowili przetestować hipotezę, zgodnie z którą sytuacja wykluczenia społecznego sprawia, że otaczający nas świat wydaje się zimniejszy. Przypomnijcie sobie sytuacje z czasów szkoły, studiów, a nawet pracy, w której czuliście, że grupa nie chce Was zaakceptować lub wyklucza Was z powodów nie do końca dla Was zrozumiałych. Czuliście się źle? A może od razu sięgaliście po ciepły sweter lub bluzę? A jak czuliście się w sytuacji kiedy grupa w pełni Was akceptowała?