Kontrola

Poczucie kontroli a stereotypy i uprzedzenia

W jaki sposób utrata poczucia kontroli związana jest z tendencją do patrzenia na świat przez pryzmat stereotypów? I czy osoby, które deklarują brak kontroli, są bardziej uprzedzone wobec grup obcych? Odpowiedzi na te pytania podjęła się niemiecka badaczka Lisa Juliane Schneider w artykule opublikowanym w lipcu na łamach Social Psychological Bulletin.

Potrzeba kontroli to jedna z podstawowych psychologicznych potrzeb człowieka. Świat ułożony, przewidywalny, ustrukturyzowany to taki, w którym łatwiej nam się odnaleźć i który, przynajmniej z założenia, stanowi dla nas mniejsze zagrożenie. Nie dziwne zatem, że gdy tracimy poczucie kontroli, naszym pierwszym odruchem jest próba odzyskania jej. Teorie psychologiczne oraz badania prowadzone w ich nurcie wskazują na różne formy radzenia sobie z tą sytuacją.

Przekonanie o pewności swojej wiedzy koreluje z wiarą w teorie spiskowe

Czy zdarzało się, że biorąc udział w wyborach miałeś poczucie, że mogą one przebiegać w sposób nieprawidłowy? A teraz zastanów się czy wiesz dokładnie jak funkcjonuje system wyborczy w naszym kraju? Czy masz poczucie, że wiesz na ten temat bardzo dużo czy raczej mniej? Przeciętny człowiek zazwyczaj znacznie przeszacowuje ilość wiedzy jaką posiada o otaczającym go świecie. Zatem czy wiesz jak dokładnie przebiega np. zmiana w konstytucji w naszym kraju? Czy wiesz może jak działa suwak w kurtce albo czy wiesz w jaki sposób klawisz pianina wydaje dźwięk? Jak się okazuje niepewność swojej wiedzy w pewnym zakresie może mieć całkiem pozytywne konsekwencje. Badanie opublikowane w European Journal of Social Psychology dokumentuje w jaki sposób przekonanie o ilości wiedzy na temat systemu politycznego są powiązane z poparciem dla teorii spiskowych.

Przez ciernie do gwiazd? O wzroście potraumatycznym wśród pacjentów z HIV

Nie od dziś wiadomo, że traumatyczne wydarzenia, jak np. wypadki komunikacyjne, doświadczenie przemocy, czy zagrażająca życiu choroba, mają szereg negatywnych konsekwencji dla zdrowia psychicznego. Amerykańscy badacze, Richard Tedeschi i Lawrence Callhoun (2004), opisują jednak odwrotne, na pierwszy rzut oka paradoksalne zjawisko, zwane wzrostem potraumatycznym (post-traumatic growth, PTG), które definiują jako zespół pozytywnych zmian w relacjach z innymi, postrzeganiu samego siebie i przekonaniach na temat życia, przybierający postać większego doceniania życia i otwartości na duchowość, co może wynikać z prób poradzenia sobie z traumatycznym lub silnie stresującym wydarzeniem.

Uwierz w naukę!

W obliczu zagrożenia religia może odgrywać ważną rolę. Wyznawane przez nas wartości duchowe pozwalają nam poczuć się bezpieczniej, zrozumieć świat i zbudować bliskie więzi z innymi. Czy wiara w naukę może czynić podobne cuda? Zgodnie z wynikami badań psychologów z Oxfordu i Yale stres sprawia, że bardziej wierzymy w dorobek nauki!

Przypomnij sobie ostatni raz, kiedy ważne wydarzenie miało zadecydować o Twoich losach. Może to był trudny egzamin, a może spotkanie biznesowe z nowym klientem? Jakie uczucia towarzyszyły ci w takiej sytuacji i co dodawało ci otuchy? Jeśli jesteś osobą religijną, to pewnie wiara pomogła ci przezwyciężyć lęk w tych decydujących momentach. Jednak jeśli zaprzeczasz istnieniu nadprzyrodzonych mocy, to w co wierzysz w stresujących chwilach?

Zdrowa kontrola

Osoby, które lubią prowadzić samochód, bardzo chwalą sobie możliwości jakie przedstawia użytkownikowi auto, ale też poczucie kontroli, władzy, które nad nim sprawujemy. Owo poczucie kontroli jest dla nas, jako ludzi, niezwykle ważne.

Mechanizm poszukiwania kontroli przez wolny wybór jest wrodzony, towarzyszy nam od małego. Dzieci przedszkolne na ten przykład preferują samodzielny wybór nagrody, nad pozostawienie tej decyzji w rękach osoby dorosłej - nawet wtedy, gdy z samodzielnym wyborem wiążą się koszty, np. odroczenie pozyskania nagrody (Brigham i Hockstra, 1985). Ale nawet dorośli, kurczowo trzymając się kontroli, robią głupie rzeczy. Dobrym przykładem są wahadłowce NASA. Były co prawda budowane jako cuda nowoczesnej technologii pozwalającej na ich wielokrotne wykorzystywanie przy przenoszeniu ludzi na orbitę - w ten sposób ich użytkowanie miało być opłacalne. W praniu okazało się jednak, że promy kosmiczne nie są ani tanie, ani bezpieczne, ani szybkie, bo przygotowanie startu trwa całymi miesiącami. Przy przepychaniu projektów skrzydlatych wahadłowców lądujących niczym normalne samoloty działało jednak silne lobby wojskowych pilotów. Nie było im w smak, że wracając na Ziemię będą siedzieć skuleni w kapsule. Chcieli mieć kontrolę, chcieli mieć możliwość ręcznego lądowania. Skutek tego taki, że za parę lat NASA będzie musiało wynajmować miejsca w Rosyjskich Sojuzach.

Warto mieć potężnego wroga

Człowiek bytuje w świecie nieuporządkowanym, chaotycznym, pełnym lepszych i gorszych losowych zdarzeń. Wpływ zbiegów okoliczności na nasze życie jest jednak niepokojący – mamy naturalną skłonność do katalogowania rzeczywistości, a co za tym idzie, do jej kontrolowania. Możemy odczuwać dyskomfort, kiedy los co rusz ukazuje swoją władzę nad naszymi planami. Okazuje się, że w takiej sytuacji warto mieć potężnego wroga.

Potrzeba kontroli jest jedną z podstawowych psychicznych potrzeb człowieka. Jako osoba kompetentna i skuteczna muszę przecież posiadać jakąś władzę nad sobą, innymi, jak i otaczającym nas światem. Wspólny wróg natomiast od początku dziejów traktowany był jako element spajający grupę czy usprawiedliwiający kolektywne działania. Sullivana, Landaua oraz Rothschilda, Badaczy z University of Kansas zastanowiło, czy w chwili zachwianego poczucia kontroli wróg, jakikolwiek by on nie był, zostanie obarczony za to winą.

Dlaczego warto nauczyć dziecko kłamać?

Chcielibyśmy aby nasze pociechy wyrosły na porządnych ludzi: były szczere i zawsze mówiły prawdę. Jednocześnie rodzice najczęściej sami uczą dzieci mijać się z prawdą np. podczas świątecznych uroczystości wymuszamy wdzięczność formułką “Powiedz: dziękuję!”. W ten sposób oczekujemy od dzieci okrzyków radości na widok każdej kolejnej pary skarpet czy niemodnej zabawki. W efekcie, maluchy dowiadują się, że nieszczera radość gwarantuje im więcej uśmiechu i tulenia przez dorosłych, niż gdy wyrażają swoje prawdziwe odczucia. Nie ma jednak powodu do niepokoju - tego rodzaju kłamstewka wychodzą bowiem dzieciom na dobre!

Na łamach przeglądu Psychological Science naukowcy z Texas A&M University Jessica Kieras, Rene Tobin, William Graziano oraz Mary Rothbart donoszą, że istnieje związek pomiędzy reakcję przedszkolaków na niechciany prezent a ogólna umiejętnością kontroli swojego zachowania. Badacze wykazali, że reakcja mimiczna dzieci na podarunek w postaci brzydkiej grzechotki pozwala przewidzieć ich wiedzę z zakresu innych, często niepisanych, zasad zachowania społecznego.

Mięsień samokontroli

Podczas rozmowy rekrutacyjnej trudno jest opanować nerwowy śmiech i niestosowne żarty. Dlaczego? Bo nasza zdolność samokontroli przypomina mięsień, który szybko się męczy na skutek dużego wysiłku.

W 2002 roku profesor Roy Baumeister z State University of Florida otrzymał grant badawczy - milion dolarów na przeprowadzenie 25 eksperymentów z dziedziny psychologii. To dużo pieniędzy, ale sponsorzy najwidoczniej uznali, że warto zweryfikować szczególnie ciekawą teorią Baumeistera. Według niej silna wola, pozwalająca kontrolować nasze działania, bardzo przypomina… mięśnie, bo tak jak one potrafi ciężko pracować tylko przez określony czas i ulega zmęczeniu.

Mniejsza samokontrola odrzuconych

Istnieje ziarnko prawdy w obrazie osoby zajadającej smutki chipsami czy lodami po rozstaniu z partnerem. Takie osoby potrafią też całymi dniami leżeć na kanapie, bez siły by wstać i zając się czymkolwiek wymagającym skupienia. Ustalenia badaczy z Uniwersytetów Stanowych San Diego, Florida oraz Florida Atlantic opublikowane w przeglądzie Journal of Personality and Social Psychology udowadniają, że ludzie, których wykluczono z jakiejkolwiek grupy społecznej, mogę gorzej kontrolować swoje zachowanie.

W toku badań uczestnicy byli losowo dobierani do dwóch grup, w których doświadczali odrzucenia społecznego lub do grupy kontrolnej, w której nie manipulowano poczuciem odrzucenia. “Dzięki kontrolowanym w laboratorium eksperymentom udało się ustalić kierunek relacji - to odrzucenie społeczne prowadzi do załamania kontroli zachowania, a nie na odwrót” - tłumaczy profesor Jean Twenge kierująca pracami zespołu badaczy.