Decyzje

Jak dbać o racjonalność w myśleniu?

Wyczerpanie samokontroli niezbędnej do prawidłowego działania następuje wtedy, gdy człowiek stara się hamować własne reakcje. Może następować to wtedy, gdy staramy się panować nad własnymi emocjami, potrzebami, czy impulsami. Skutkiem wytężonego wysiłku jest tymczasowa utrata zasobów samokontroli, które mogą być odzyskane przez odpoczynek, jedzenie czy myślenie o ludziach, którzy mimo obiektywnych trudności byli w stanie osiągnąć sukces.

Zespół profesora Baumeistera (2010) zajął się kontrowersyjną koncepcją, według której podejmowanie decyzji również prowadzi do wyczerpania zasobów samokontroli. Kontrowersja polega na tym, że według zespołu Arlena Mollera (2006) wybór sam w sobie nie wyczerpuje zasobów. Zasoby te są wyczerpywane tylko wtedy, gdy człowiek podejmuje decyzje w sytuacji przymusu, a nie są wyczerpywane, gdy decyzja jest autonomiczna. Zespół Baumeistera wskazał natomiast dodatkowe czynniki warunkujące to, kiedy podejmowanie decyzji prowadzi do wyczerpania zasobów. Badali oni wpływ charakterystyki produktów na wyczerpanie zasobów. Wykazano, że produkty, które wzbudzały więcej trudności w oszacowaniu ich jakości i ceny (high-conflict-trade off task) w porównaniu do innych produktów powodowały większe wyczerpanie niż produkty, które powodowały mniej trudności (low-conflict-trade off task). Pokazano także, że konsumenci nie są świadomi tego, że decyzje powodują więcej takich trudności prowadzą do mniej racjonalnych wyborów i wyczerpania samokontroli.

Szczęście egoisty

Decydując między przeznaczeniem 10 złotych na własną zachciankę i na organizację charytatywną, zdecydowanie częściej wybieramy tę drugą opcję. Jednak, jak dowodzą psychologowie z University od Pennsylvania, nie stajemy się dzięki temu szczęśliwsi.

Jonathan Berman oraz Deborah Small postanowili sprawdzić, czy egoizm może być nagradzający. W pierwszym eksperymencie badacze wręczyli 216 uczestnikom trzy dolary. W pierwszej grupie osoby zostały zmuszone do wydania pieniędzy na siebie, w drugiej na rzecz fundacji UNICEF (United Nations Children’s Fund), a w trzeciej mogły zdecydować, czy zachować się egoistycznie czy altruistycznie. Na koniec wszyscy uczestnicy określali, w jakim stopniu przyjemne oraz satysfakcjonujące było otrzymanie lub podarowanie pieniędzy.

Szef ma zawsze rację

Ludzie dzierżący stery władzy rzadko słuchają rad udzielanych im przez innych. Dlaczego tak robią? Badacze z Univeristy of Washington przekonują, że skłonność liderów do odrzucania propozycji ekspertów wynika z pewności siebie szefów oraz potrzeby rywalizacji.

W eksperymentach Leigh Plunkett Tost i jej zespołu uczestnicy przypominali sobie sytuację, w której mieli władzę nad innymi ludźmi lub zostali jej pozbawieni. Naukowców interesowało przede wszystkim, jak często badane osoby będą korzystać z rad, które umożliwiały uzyskanie lepszego wyniku (a tym samym zdobycie większego wynagrodzenia).

Co dwie głowy to nie jedna?

Jaki rodzaj współpracy przynosi najlepsze rezultaty? Myślenie grupowe? Burza mózgów? Efekt synergii? Żaden z wymienionych! Z badania opublikowanego w magazynie „Psychological Science” wynika, że najlepsze decyzje podejmujemy w pojedynkę.

Decyzje wagi państwowej podejmowane są z reguły grupowo i w uzgodnieniu z dziesiątkami, a często i setkami osób. Wydawać by się mogło, że pracując w zespole, mamy większą szansę na podjęcie lepszych decyzji dzięki wzajemnemu korygowaniu błędów i wsparciu ze strony współpracowników.

Poza schematem

Najlepsze i najbardziej oryginalne pomysły powstają, kiedy człowiek niczym się nie ogranicza i wychodzi poza schematy. Badania, których wyniki opublikowao niedawno w przeglądzie „Psychological Science”, dowodzą, że to wychodzenie poza schematy może być interpretowane w sposób dosłowny.

W jednym z badań osoby siedzące w kartonowym pudle wypadały dużo gorzej w późniejszych testach kreatywnego myślenia od uczestników nieograniczonych czterema ścianami kartonu. Wykazano też, że osoby, które swobodnie chodziły po sali i nie trzymały się linii narysowanej na podłodze przez eksperymentatorów, tak więc dosłownie wychodziły poza narzucony schemat, układały następnie ciekawsze budowle z klocków Lego od osób, które siedziały w jednym miejscu albo sztywno trzymały się wyznaczonej trasy. „Potwierdziliśmy związek kreatywności z ruchem ciała, znajdujący także odzwierciedlenie w metaforycznych wyrażeniach używanych w języku potocznym” - tłumaczy autorka badań, dr Angela Leung z Singapore Management University. Nadszedł więc czas, aby zostawić auto w garażu i urozmaicić codzienną drogę do pracy, a szef doceni nasze pomysły!

Wstydliwa zachłanność

Osoby biedne częściej się wstydzą. Co ciekawe, równie prawdopodobna jest też zależność odwrotna - wstyd powiązany jest z chęcią posiadania pieniędzy.

Naukowcy losowo podzielili studentów na trzy równe grupy. Osoby z pierwszej przypominały sobie sytuacje z własnej przeszłości, którym towarzyszyło uczucie wstydu. Studenci wylosowani do grupy drugiej musieli z kolei szczegółowo opisać inne uczucia negatywne - przypominali sobie wydarzenie ze swojej przeszłości, które budziło w nich lęk. Zadaniem członków ostatniej grupy było zaś przypominanie sobie swojego codziennego rozkładu dnia - to standardowa procedura kontrolna w badaniach nad emocjami, gdyż tego rodzaju treści nie wywołują zauważalnych zmian w uczuciach osób badanych.

Złe decyzje mogą być zaraźliwe!

Badania psychologiczne pokazują, że stany emocjonalne mogą rozprzestrzeniać się niczym grypa. Widząc płacz – zarażamy się smutkiem, uśmiech – radością, zaś myślenie o starości skutkuje wolniejszym poruszaniem się. Co więcej istnieją również dowody na to, że możemy zarazić się czyimiś irracjonalnymi procesami myślowymi.

Każdy, kto próbował kiedyś „rozkręcać” własny biznes i stracił trochę inwestując w zaistnienie na danym rynku, wie co to są koszty utopione (ang. sunk costs). Albo na przykład inwestował ogromne pieniądze w mieszkanie, które planował sprzedać. Remontował podłogi, wymieniał okna i malował ściany, chociaż wiedział, że wartość nieruchomości nie wzrośnie proporcjonalnie do wniesionych kosztów.

Od przybytku głowa nie boli?

Szybkie randki (ang. speed dating) przedstawiane są jako rozsądny wybór dla zabieganych mieszkańców wielkich miast, którzy nie lubią tracić czasu, a są zainteresowani znalezieniem partnera. Spotkania odbywają się w bezpiecznych warunkach, limitowany czas pozwala na relatywnie bezproblemowe wymknięcie się w sytuacji pojawienia się krępującej ciszy. Uczestnicy mają także okazję spotkać osoby, z którymi nigdy nie porozmawialiby w innych warunkach.  Z racji tego, że kontakty do siebie otrzymują tylko te osoby, które wzajemnie wskazały się w formularzu, znika duża część niezręczności towarzyszących randkom w ciemno. Sytuacja wydaje się niemal idealna.

Czując strach, ryzykujesz!

Jeśli lubisz podejmować ryzykowne decyzje, to bardzo prawdopodobne, że w Twoim najbliższym otoczeniu znajdą się osoby, którym nie do końca to odpowiada. Martwiąc się i wyrażając swoje obawy, mogą odczuwać w Twojej obecności niepokój, który paradoksalnie zachęca Cię do balansowania na skraju ryzyka. Najciekawsze jest jednak to, że cały proces zachodzi daleko poza Twoją świadomością, a zaczyna się od zapachu.

Katrin Haegler oraz jej zespół odkryła, że wąchanie potu osób, które wcześniej odczuwały niepokój, wpływa na sposób w jaki podejmujemy decyzje. Wykorzystując stworzoną na potrzeby badania grę hazardową, Haegler udowodniła, że chemiczny sygnał niepokoju jednej osoby, wyzwala ryzykowne zachowania u drugiej.

Ręce manipulują umysłem

W ciągu dnia dotykamy wielu przedmiotów, jednak rzadko zastanawiamy się nad ich masą, powierzchnią lub elastycznością. Tym samym nie przyszłoby nam do głowy, że uczucia jakich doznajmy w kontakcie z nimi, mogą wpływać na nasze oceny i decyzję. Pomyśleli o tym Joshua Ackerman, Christphoer Nocera oraz John Bargh którzy wykazali, że właściwości dotykanych przedmiotów wpływają na ludzkie zachowanie.

Patrząc na swoje dłonie, łatwo odnieść wrażenie, że  wiele im zawdzięczamy. To dzięki rękom od wczesnych lat dzieciństwa zdobywaliśmy informacje na temat otaczającego nas środowiska, manipulując wszystkim co znalazło się w ich zasięgu. Właśnie dlatego dotyk możemy podzielić na aktywny – użycie przedmiotu rękami oraz pasywny, kiedy przedmiot używany jest na rękach.