Świadomość

Pieniądze zamiast liści

Zauważysz pieniądze wiszące na drzewie? Jeśli odpowiedziałeś, że bez problemu, mylisz się. Zrobiło to tylko 6 procent badanych przez zespół naukowców z Western Washington University! Ludzie, którzy rozmawiali przez komórkę, nie zauważali wiszących na gałęziach drzewa pieniędzy, mimo że zauważyli samo drzewo i na nie nie wpadli.

Co ciekawe, korzystający z komórki ludzie rzadziej deklarowali, że w sposób świadomy uniknęli przeszkody niż reszta spacerowiczów. Jak wytłumaczyć ten niezwykły efekt? Jak podaje dr Ira Hyman z Western Washington University unikanie przeszkód jest zachowaniem automatycznym, uwarunkowanym ewolucyjnie. Maksymalne skupienie uwagi na jednym obiekcie, np. komórce, sprawia, że nie dostrzegamy innych rzeczy, mimo że informacje o nich docierają do kory wzrokowej.

Przeceniamy zakres samoświadomości

Ludzki mózg to fascynujący obiekt badań. Często twierdzimy, że mamy całkowitą kontrolę nad aktywnością tego niezwykłego narządu. Badacze na łamach magazynu Current Biology postanowili dowiedzieć się, czy jest tak w rzeczywistości.

Co rozumiemy pod pojęciem “Ja”? Zazwyczaj uznajemy, że “Ja” odzwierciedla to co myślimy, czujemy. To monolog, który niemal cały czas toczymy w swoich głowach. To świadomość samych siebie. Właśnie dzięki samoświadomości mielibyśmy kontrolować “całą resztę”, czyli procesy zachodzące w ciele i nasze zachowanie. Jednak neurobiologia często podważa taką wizję, twierdząc, że “Ja” nie ogranicza się do samoświadomości. O wiele częściej neurobiolodzy twierdzą, że samoświadomość ma tak naprawdę niewielki wpływ na nasze przekonania i czyny. Według nich, główną rolę odgrywają tutaj procesy podświadome. Ujmując to obrazowo, świadomość to tylko bańki na powierzchni głębokiego jeziora umysłu. Najnowsze badanie przeprowadzone przez Claire Serget i jej współpracowników dostarcza kolejnych przesłanek przemawiających za tą hipotezą.

Powiedz mi kiedy dość

Setki reklam jedzenia kuszą Cię każdego dnia takimi sloganami jak np. “skosztuj odrobiny rozkoszy” czy “doznaj rajskiej przyjemności”. Takie komunikaty wywołują szczególny dylemat u osób, które znajdują się na diecie. Gdy ślina produkowana jest w zwiększonych ilościach, osoby odchudzające się muszą nauczyć się ignorować taką oznakę głodu. W efekcie wytrenowana niewrażliwość postępuje i z każdym powtórzeniem osoby na diecie stają się coraz mniej czułe na sygnały płynące z ciała.

Co to oznacza w dłuższej perspektywie? Jak wynika z badań zespołu doktora Todda Heathertona z Dartmouth College, osoby o normalnej masie ciała w miarę jedzenia uważają zjadany pokarm za coraz mniej smaczny, natomiast osoby otyłe, za równie dobry. Osoby z nadwagą cierpią więc na zaburzony mechanizm odczuwania sytości i koncentrują się raczej na jedzeniu niż na sobie. Stanley Schachter z Columbia University udowodnił, że osoby szczupłe regulują ilość przyjmowanych pokarmów pod wpływem impulsów z wewnątrz organizmu, a osoby otyłe z zewnątrz. Osoby z nadwagą jedzą więcej, gdy posiłek jest smaczny, gdy nadchodzi pora jedzenia, gdy produkty wyglądają apetycznie lub gdy talerz jest pełen. Badania dowodzą nawet, że osoby z nadwagą jedzą więcej, gdy pożywienie jest oświetlone niż gdy pozostaje w cieniu. Co ciekawe, nie zauważono takiej zależności u osób z normalną masą ciała.

Ślepi konsumenci

Gdyby w Waszym domu producent podmienił telewizor, komputer lub telefon na pewno zauważylibyście zmianę. Jednak czy zwrócilibyście uwagę gdyby zamieniono dżem lub herbatę, którą wybraliście kilka sekund wcześniej? Przeświadczenie o własnej racjonalności podpowiada nam, że tak. W rzeczywistości jesteśmy ślepcami, którzy nie potrafią rozpoznać różnicy między dwoma skrajnymi smakami i zapachami.

Lars Hall i jego współpracownicy zaprojektowali „magiczną sztuczkę”, dzięki której wyprowadzili w pole niejednego konsumenta. Pod pretekstem badania jakości dwóch rodzajów produktów: dżemu i herbaty, badacze zapraszali klientów supermarketu do smakowania i wąchania próbek znajdujących się w plastikowych słoikach.

Patrzeć nie znaczy widzieć

Oczy to jeden z najważniejszych narządów zmysłu. Dzięki niemu poznajemy otaczający nas świat i uczymy się go opisywać. Mamy również wrażenie, że jest to rzetelny sposób na poznanie otoczenia - jesteśmy przekonani, że to co widzimy jest wierną reprezentacją rzeczywistości. Badania psychologów dowodzą jednak, że często obdarzamy narząd wzroku zbyt dużym zaufaniem - czy rzeczywiście wzrok jest rzetelnym źródłem informacji o otaczającej nas rzeczywistości?

Wstręt strażnikiem moralności

Pies Franka zginął pod kołami samochodu przed jego domem. Franek słyszał, że ludzie w Chinach okazjonalnie jedzą mięso psów, dlatego był ciekaw jak smakuje. Pociął więc jego ciało, ugotował i zjadł na obiad. Na ile nie właściwe jest zachowanie Franka? Właśnie takie historyjki oceniali uczestnicy eksperymentu badaczy z Uniwersytetów Plymouth, Virginia i Stanford. Pytanie, jakie postawili sobie autorzy badań, dotyczyło wstrętu, a dokładnie wpływu tej specyficznej emocji na oceny moralne.

Jak wzbudzić w badanych uczcie wstrętu? Nic prostszego. Bierzemy biurowy śmietnik, instalujemy w nim tak zwany “fart spray” i umieszczamy w pewnej odległości od stanowiska przy którym odbywać się będzie badanie. Najważniejsze, aby żaden z uczestników nie domyślił się, że wzbudzamy w nim fizyczny wstręt. Sztuka ta udała się autorom opisywanego badania.

Szybciej, więcej, nieświadomiej

Ap Dijksterhuis oraz Loran Nordgren zaproponowali teorię, jakoby procesy nieświadome, razem z myśleniem świadomym, brały udział w podejmowaniu decyzji, kształtowaniu wrażenia, rozwiązywaniu problemów czy kreatywności. W różnych eksperymentach pokazują, że lepiej zdać się na nieświadome procesy myślowe przy podejmowaniu złożonych decyzji, a proste i szybkie zostawić świadomości.

Nieświadome i świadome myślenie różnią się poziomem złożoności i możliwością zawarcia w problemie większej ilości zmiennych. W jednym z eksperymentów przeprowadzonych przez psychologów, badani mieli wybrać jeden spośród 4 fikcyjnych apartamentów różniących się 12 aspektami, z czego jedno miejsce zamieszkania miało więcej negatywnych, a jedno więcej pozytywnych cech.